Gezond gedrag

Gezond gedrag

Definitie: Verandering in omvang van de verplaatsingen lopend of met de fiets en een gezonde leefstijl.

Huidige staat

2

De staat ten aanzien van gezond gedrag is over het algemeen matig te noemen, er zijn redelijk wat knelpunten. Er wordt soms voldaan aan de ambities voor gezond gedrag, zoals een toename van het aantal verplaatsingen per fiets en te voet. Lokaal zijn er nog knelpunten die gezond gedrag belemmeren. Het aantal mensen met overgewicht en diabetes neemt toe, mede door ongezond gedrag.

Referentiesituatie

2

De staat ten aanzien van gezond gedrag blijft in 2030 naar verwachting over het algemeen matig, er blijft sprake van knelpunten. Er wordt soms voldaan aan de ambities voor gezond gedrag, zoals het aantal verplaatsingen per fiets en te voet. Lokaal zijn er nog knelpunten die gezond gedrag belemmeren. Door de economische en demografische groei en verbeteringen van de infrastructuur neemt de personenmobiliteit naar het totaal aantal afgelegde kilometers naar verwachting toe. Echter, er is verder weinig stimulans om te gaan fietsen. Daarnaast zal er naar verwachting een toename zijn van het overgewicht en daarmee een ongezonde leefstijl.

Toelichting definitie

Deze indicator is gericht op gezondheidsbevordering, specifiek door gezond gedrag, bijvoorbeeld door lopend of met de fiets een route af leggen én door een gezonde leefstijl aan te nemen (gezondheidsbescherming is onderdeel van de indicator milieugezondheidsrisico’s).

Een gezonde leefstijl is een ‘zachtere’ indicator dan het aantal verplaatsingen per voet of per fiets. Het Rijksinstituut van Volksgezondheid en Milieu (RIVM) richt zich met betrekking tot een gezonde leefstijl op: het aantal rokende Nederlanders, het aantal Nederlanders met overgewicht, het percentage dat voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB), ontwikkeling in (on)gezond eten, het alcoholgebruik en de slaapduur. Deze indicatoren worden gehanteerd om de huidige en autonome situatie van de gezonde leefstijl in kaart te brengen. Gezond gedrag wordt gedefinieerd als de omvang in verplaatsingen lopend of met de fiets en een gezonde leefstijl.

Huidige ambities

Het is de ambitie om Nederlanders met een betere leefstijl langer gezond te houden. Zo zet Nederland zich volgens het Nationaal preventieakkoord (2018) in voor:

  • Een rook- en tabakvrije omgeving (vooral voor kinderen, waarbij tabaksproducten zo onaantrekkelijk en ontoegankelijk mogelijk zijn).

  • Richting 2040 moet het overgewicht- en obesitasniveau teruggebracht worden naar het niveau van 22 jaar geleden (1995).

  • Problematisch alcoholgebruik moet verder afnemen in 2040.

Voor de indicator ‘gezond gedrag’ is geen concrete ambitie bekend voor het jaar 2030. Daarom is voor de waardering van de huidige en referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement. Hiervoor zijn experts van de GGD Haaglanden, het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Royal HaskoningDHV geraadpleegd.

Huidige staat

Verplaatsingen per fiets en te voet

In Nederland werden in 2017 ruim 194 miljard reizigerskilometers gemaakt (inclusief bij schatting van het aantal vakantiekilometers, CBS Statline). Van deze kilometers werd bijna de helft gemaakt in de Randstad, een derde in de Intermediaire Zone en een vijfde in overig Nederland. Tussen 2010 en 2016 groeide het aantal reizigerskilometers licht, met name in de Randstad en de Intermediaire Zone. In Overig Nederland is een daling waarneembaar van 0,8 procent. Het aantal kilometers per fiets of te voet groeit in de Randstad en Intermediaire Zone, maar daalt in Overig Nederland.

Fietsen en lopen spelen een belangrijke rol in het Nederlandse mobiliteitssysteem: de helft van het aantal ritten, een tiende van alle afgelegde kilometers en een derde van de aan mobiliteit bestede tijd leggen we per fiets of te voet af (KiMnet, 2015). In de periode 2005 tot 2016 is het aantal afgelegde fietskilometers met 1,5 miljoen kilometer gegroeid en het aantal gelopen kilometers is met 0,5 miljoen kilometer gegroeid (KiMnet, 2017) (zie figuur 2.5).

Figuur 2.5 | Kerngegevens mobiliteit Mobiliteitsbeeld. Bron: KiMnet, 2017.

Tussen 2000 en 2016 nam het aantal gefietste kilometers van inwoners van Nederland toe van 13,9 miljard naar 15,5 miljard (+18 procent). In 2016 werd 16 procent hiervan, bijna 2 miljard kilometer, afgelegd met een elektrische fiets. Van alle verplaatsingen tot 7,5 kilometer gebeurt 34 procent met de fiets (CLO, 2018a) (zie figuur 2.6).

Figuur 2.6 | Fietsgebruik tussen 2000 en 2016. Bron: CLO, 2018a.

Gezonde leefstijl

De huidige staat van de gezonde leefstijl in Nederland wordt vastgesteld op basis van zes indicatoren: roken, overgewicht, bewegen, gezond eten, alcohol en slaapduur. Vooral in steden scoren deze indicatoren laag. Onderstaand zijn de grafieken opgenomen van de trend ten aanzien van de indicatoren overgewicht en bewegen, aangezien deze gerelateerd kunnen worden aan de fysieke leefomgeving.

Overgewicht

In de periode 1990-2015 is het percentage volwassen met overgewicht gestegen, maar de laatste jaren is de trend wat onduidelijker (zie figuur 2.7). Vanaf 2010 leek er sprake van een mogelijke stabilisering in de toename van overgewicht, maar vanaf 2014 lijkt het percentage volwassenen met overgewicht weer iets toe te nemen. Met het ouder worden stijgt de BMI door veranderingen in lichaamslengte, lichaamssamenstelling en vetverdeling over het lichaam. De stijging van overgewicht kan deels verklaard worden door de vergrijzing, want het percentage mensen met een BMI van 25 of hoger neemt toe bij zowel 18- tot en met 24-jarigen, als bij 25- tot en met 64-jarigen en 65-plussers. Het toenemend overgewicht bij de jongere generaties zal ook bijdragen aan extra overgewicht bij de toekomstige generaties volwassenen en ouderen.

Figuur 2.7 | Percentage met overgewicht tussen 1990 en 2040. Bron: RIVM, 2018a

Gezond bewegen

De Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB) geeft de norm hoeveel volwassen en hoeveel kinderen, jongeren en mensen met overgewicht moeten bewegen. Volwassenen voldoen aan de NNGB als zij op minimaal vijf dagen per week minstens een half uur matig intensief lichamelijke actief zijn (stevig doorlopen, fietsen of tuinieren). De beweegnorm voor ouderen (55+ jaar) is hetzelfde, maar de lichamelijke activiteit mag iets minder intensief zijn (b.v. wandelen of fietsen). Ten opzichte van het jaar 2000 is een stijgende lijn te zien van de mensen (20+ jaar) die voldoen aan de NNGB 9 zie figuur 2.8). In 2015 voldoen 62,1% van deze groep aan de Nederlanders en de verwachting is dat deze trend door zet.

Figuur 2.8 | Percentage dat voldoet aan NNGB tussen 2000 en 2030. Bron: RIVM, 2018a

Figuur 2.9 | Slaapduur in uren. Bron: RIVM, 2018a

Referentiesituatie

Verplaatsingen per fiets en te voet

Door de economische en demografische groei en verbeteringen van de infrastructuur neemt de personenmobiliteit naar het totaal aantal afgelegde kilometers naar verwachting toe. Het aandeel auto wordt enkele procenten groter ten koste van het fietsen en lopen. De auto, het fietsen en lopen blijven meer dan 90% van de verplaatsingen op zich nemen. Het OV stijgt licht met enkele procenten, ook ten koste van fietsen en lopen.

Recente inzichten over de effectiviteit van Nederlands fietsbeleid laten zien dat op veel plekken in steden weliswaar grote successen zijn geboekt, maar dat voor het stimuleren van fietsgebruik meer nodig is dan het aanleggen van fietsinfrastructuur (hardware): ook het fietsbeleid en de toewijding aan fietsdoelstellingen moeten op orde zijn (orgware), evenals benodigde educatieprogramma’s en campagnes (software). Hetzelfde geldt voor voetgangersbeleid. Helaas ontbreekt het veelal aan goede ex-post evaluaties van maatregelen (KiMnet, 2015).

Gezonde leefstijl

Voor de gezonde leefstijl zet de dalende trend uit de huidige staat voor rokers en naar verwachting rookt 17,3% wel eens en 12,5% dagelijks in 2030. Dit is een daling van ongeveer 9% ten opzichte van 2015. Naast deze dalende trend zet overgewicht de stijgende lijn door waardoor mensen met een BMI-score hoger dan 25 hebben groeit van 49% in 2015 naar 57,2% in 2030. De indicator die invloed kan hebben op overgewicht is het voldoen aan de NNGB-norm. Hier is een groeiende trend in te zien, waarbij 68,1% van de Nederlanders boven de 20 jaar voldoen aan de NNGB-norm (RIVM, 2018a).

Voor de indicatoren gezond eten, alcohol en slapen is het doortrekken van de trend naar 2030 lastig. Het is onzeker hoe deze trends zich doorzetten en wat het effect is op de gezondheid. Gezond eten en slapen zijn indicatoren waar niks over beschikbaar is en gezegd kan worden. Voor indicator alcohol kan gezegd worden dat de dalende trend naar verwachting voorzichtig afneemt (RIVM, 2018a; RIVM, 2018d).