Milieugezondheidsrisico

Milieugezondheidsrisico

Definitie: Verandering in omvang van het milieugezondheidsrisico.

Huidige staat

3

In Nederland is de milieukwaliteit in de afgelopen 20 jaar over het algemeen verbeterd. Zo is de luchtkwaliteit over het algemeen genomen verbeterd, zijn knelpunten ten aanzien van geluidhinder aangepakt, is de waterkwaliteit verbeterd en zijn veel knelpunten ten aanzien van omgevingsrisico’s weggenomen.

In de huidige situatie is de staat ten aanzien van de omvang milieugezondheidsrisico’s over het algemeen genomen redelijk te noemen, verspreid zijn er knelpunten ten aanzien van milieugezondheidsrisico’s. Er wordt meestal voldaan aan de normen voor de luchtkwaliteit en de grenswaarden voor geluidsbelasting, maar lokaal zijn er nog knelpunten; vooral in en rond de steden en rondom intensieve veehouderijen waar onder andere de luchtkwaliteit onder druk staat.

Referentiesituatie

2

Hoewel er sprake is van onzekerheid omtrent de impact van technologische ontwikkelingen, is er richting 2030 naar verwachting sprake van een negatieve trend ten aanzien van de omvang van milieugezondheidsrisico’s. Vooral in de steden waar het steeds drukker wordt neemen de knelpunten toe. Het is onzeker of de dalende trend van NO2 doorzet de komende jaren. Tevens is onzeker of de gemiddelde concentratie fijnstof (PM10) waar de bevolking aan wordt blootgesteld de komende jaren verder zal afnemen. Door o.a. de verwachte toenemende bevolkingsdichtheid, voortgaande verstedelijking en groei van het verkeer zullen naar verwachting meer mensen worden blootgesteld aan toenemende luchtverontreiniging. Ook de geluidbelasting zal in de komende jaren toenemen, vooral samenhangend met een toenemende mobiliteit en drukker wordende steden. Uitbreiding van het vliegverkeer op verschillende plaatsen in Nederland en een toename van het goederentreinverkeer (vooral ’s nachts) zullen zorgen voor meer geluidhinder, ondanks dat auto’s, vliegtuigen en treinen steeds stiller worden. Bestaand beeld zet in op verbetering en het oplossen van knelpunten, maar keert de negatieve trend in met name in en rond de steden waarschijnlijk niet.

Toelichting definitie

Milieugezondheidrisico omvat de verschillende risico’s voor milieu en gezondheid als gevolg van diverse omgevingsfactoren, zoals onder andere door luchtverontreiniging, geluidsbelasting of omgevings(veiligheids)risico’s. Hiermee is deze indicator gericht op gezondheidsbescherming (gezondheidsbevordering is onderdeel van de indicator gezond gedrag). De indicator sluit aan op de MilieuGezondheidsRisico-tool (MGR) die momenteel door het RIVM wordt ontwikkeld. Het betreft een scoringsinstrument waarbij risico’s van diverse omgevingsfactoren voor milieu en gezondheid in dezelfde eenheid kunnen worden uitgedrukt. De MilieuGezondheidsRisico-tool maakt gezondheidseffecten van beleidskeuzen beter inzichtelijk.

Huidige ambities

Hoewel er voor de indicator milieugezondheidsrisico’s geen algemene ambitie is gekwantificeerd, is er een groot aantal specifieke ambities en normen gesteld ten aanzien van specifieke milieufactoren, zoals bijvoorbeeld voor luchtkwaliteit en geluidhinder. Hiervoor zijn veelal wettelijke normen vastgelegd (landelijk, al dan niet gebaseerd op Europese normen) en soms zijn er op decentraal niveau verdergaande ambities gesteld. Hierbij gaat het in algemene zin om normen en ambities die bijdragen aan gezondheidsbescherming.

Er zijn wettelijke grenswaarden voor fijnstof (PM10) en stikstof (NO2). Veel van de wettelijke normen komen direct uit Europese richtlijnen. Ze zijn vastgelegd in de Wet milieubeheer (titel 5.2 en bijlage 2). De wetenschappelijke (WHO) advieswaarden zijn wat vrijblijvender dan de wettelijke grenswaarden. Het gaat b.v. om (wettelijke) richtwaarden/streefwaarden, waarop het beleid zich op moet richten (inspanningsplicht). Nederland moet de EU-streefwaarden (de Wm noemt dit richtwaarden) zoveel mogelijk binnen een bepaalde termijn bereiken. Er is dan geen directe resultaatsverplichting, zoals bij grenswaarden wel het geval is. Bij wetenschappelijke advieswaarden staat gezondheidsbescherming centraal.

Tabel 2.1: Overzicht grenswaarden en advieswaarden luchtkwaliteit (infoMil, 2018)

Stof

Soort norm

Concentratie

Status

NO2

Jaargemiddelde

40 µg/m3 (sinds 2015)

Grenswaarde

NO2

Uurgemiddelde (mag max. 18 keer per jaar worden overschreden)*

200 µg/m3

Grenswaarde

PM10

Jaargemiddelde**

40 µg/m3

Grenswaarde

PM10

Jaargemiddelde

20 µg/m3

WHO advieswaarde

PM10

Daggemiddelde (mag max. 35 keer per jaar worden overschreden)**

50 µg/m3

Grenswaarde

Voor de geluidsgevoelige gebouwen en terreinen die binnen bepaalde afstanden (zones) van de verschillende geluidsbronnen liggen, schrijft de Wgh voor dat een aangewezen bevoegd gezag (meestal Burgemeester en Wethouders) (maatwerk)grenswaarden bepaalt. Het Activiteitenbesluit bevat standaardwaarden die van toepassing zijn voor de meeste inrichtingen. Voor specifieke type inrichtingen en gebieden gelden andere waarden.

Op het detailniveau van de NOVI zijn de gevolgen ten aanzien van specifieke normen op indicatorniveau niet in te schatten. Te veel hangt af van de wijze waarop strategische keuzen verder worden uitgewerkt in vervolgbesluiten. Daarom is voor de waardering van de huidige en referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement. Hiervoor zijn experts van de GGD Haaglanden, het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Royal HaskoningDHV geraadpleegd.

Huidige staat

Luchtkwaliteit

De luchtkwaliteit in Nederland is de afgelopen decennia verbeterd door maatregelen zoals het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL). Op de meeste plaatsen in Nederland wordt voldaan aan de Europese wettelijke normen voor de luchtkwaliteit. Echter, er zijn nog steeds hardnekkige knelpunten in binnensteden en rondom intensieve veehouderijen. De luchtkwaliteit in Nederland leidt nog altijd tot een vermindering van de levensverwachting met gemiddeld 13 maanden vergeleken met een situatie zonder luchtverontreiniging. Van alle luchtverontreinigende stoffen is fijnstof de veroorzaker van verreweg de meeste ziektelast. Er wordt verwacht dat de concentraties van fijnstof (PM10 (deeltjes <10 micrometer) én PM2,5 (deeltjes <2,5 micrometer)), maar ook van stikstofdioxide (NO2) en roet in de komende jaren verder (licht) zullen dalen.

Zoals in figuur 2.1 is te zien was er in 2015 (in het stedelijk gebied) nog sprake van een beperkt aantal overschrijdingen van de grenswaarden voor stikstofdioxide (NO2). De lichtere kleuren geven een overschrijding van de grenswaarde weer. Deze overschrijding wordt met name veroorzaakt door het wegverkeer. In 2016 lag de gemiddelde bevolkingsgewogen concentratie PM10 onder de adviesnorm van de World Health Organization (WHO)[1] voor PM10 (zie Figuur 2.2). Het gezondheidseffect van luchtverontreiniging wordt uitgedrukt in het aantal mensen dat wordt blootgesteld aan concentraties NO2 en PM10 boven de grenswaarden (WLO, 2015; RHDHV, 2016).

Figuur 2.1 | Stikstofdioxide (NO2) in Nederland, 2018 Bron: Atlas van de leefomgeving, 2018

Figuur 2.2 | Fijnstof (PM10) in Nederland, 2016 Bron: Atlas van de leefomgeving, 2016

Geluidshinder

Ook geluidshinder heeft een groot negatief effect op de volksgezondheid. Deze is het grootst in de buurt van wegen, spoorwegen en de aan- en uitvliegroutes rond Schiphol. De effecten van geluidsoverlast die de gezondheid betreffen zijn o.a. stress, verhoogde bloeddruk, toename van hart- en vaatziekten en cognitieve beperkingen bij kinderen (Volksgezondheidszorg, 2018). Nederland is dichtbevolkt met veel vervoersbewegingen en industrie. In Figuur 2.3 is het ruimtebeslag van de geluidsbelasting te zien voor:

  • Wegverkeerslawaai van de provinciale wegen veroorzaakt een bepaalde geluidsbelasting bij woningen en andere geluidgevoelige gebouwen;

  • De impact van industrielawaai is weergegeven door de 50 dB(A) contouren rondom gezoneerde industrieterreinen;

  • De 20 KE-contouren van de luchthavens;

  • Windmolens.

Figuur 2.3 | Geluidsbelasting voor wegen, spoor, vliegvelden, industrie en windmolens in Nederland, 2018 [Bron: Atlas van de leefomgeving, 2018]

Industrieterreinen zijn ook een bron van geluid. Deze terreinen hebben een geluidzone waarbinnen beperkingen gelden voor het ontwikkelen van geluidgevoelige bestemmingen. Dit zijn bestemmingen zoals woningen, ziekenhuizen en onderwijsgebouwen.

Als laatst is er ook geluidhinder van de luchtvaart. Vliegtuigen starten en landen doorgaans tegen de wind in. Daarmee is de windrichting in belangrijke mate van invloed op het baangebruik en daarmee op de verdeling van het geluid over de omgeving. In de periode van 2004 tot 2016 is door groei van bewoners binnen de 48dB(A)-Lden contour en de geluidsbelasting van de luchtvaart de ernstige hinder van Schiphol met 50 procent toegenomen (zie figuur 2.4). Hierdoor is daling in geluidhinder vanaf wegen en industrieterreinen, maar een toename in geluidhinder vanaf Schiphol.

Figuur 2.4 | Enstige geluidshinder en slaapverstoring rond Schiphol. Bron: PBL, 2018

Referentiesituatie

Luchtkwaliteit

De uitstoot van NO2 en PM10 neemt autonoom af. Rond 2030 zal naar verwachting bijna overal in Nederland voldaan worden aan de WHO-advieswaarden voor fijnstof en stikstofdioxide. Daarvoor is het wel nodig dat onder meer de emissienormen voor voertuigen in de praktijk worden gehandhaafd, oude voertuigen worden vervangen, de emissies uit veehouderijen verder verlaagd worden, en de uitstoot van fijnstof uit bijvoorbeeld houtkachels niet toeneemt. Het behalen van de PM2,5 WHO-advieswaarden verlengt de levensverwachting met gemiddeld vier maanden. Ook de ziektelast door fijnstof en NO2 kan met één derde afnemen ten opzichte van het jaar 2013 als de WHO-advieswaarden voor fijnstof en stikstofdioxide behaald worden.

Door strenge normen is de uitstoot van NOx per vrachtautokilometer in 2030 nog maar een tiende van het gemiddelde in 2010; voor de verbrandingsemissies is dit nog maar een zesde. Daardoor is de emissie van schadelijke stoffen door het vrachtverkeer over de weg sterk gereduceerd.

Het samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) is verlengd tot het ingaan van de Omgevingswet om de resterende knelpunten op te lossen. In het Actieprogramma Luchtkwaliteit staan de maatregelen die zich richten op het beperken van de uitstoot van de industrie en het verkeer (over weg en water). De kwaliteit van de lucht is grotendeels afhankelijk van landelijke en internationale ontwikkelingen op het gebied van wetgeving en technologische ontwikkelingen. Ontwikkelingen met betrekking tot het gebruik van duurzame energiebronnen kunnen een positieve bijdrage leveren voor de luchtkwaliteit, maar het is nog onzeker wat de effecten hier precies van zullen zijn. Tevens kan het gebruik van andere vormen van mobiliteit (b.v. elektrisch vervoer) ook een positief effect hebben. Daarnaast kan de overgang naar een circulaire economie door de ontwikkeling van nieuwe processen tot extra emissies leiden[2].

Het is onzeker of de dalende trend van NO2 doorzet de komende jaren. Tevens is onzeker of de gemiddelde PM10 concentratie waar de bevolking aan wordt blootgesteld de komende jaren verder zal afnemen. Door o.a. de verwachte toenemende bevolkingsdichtheid, voortgaande verstedelijking en groei van het verkeer zullen naar verwachting meer mensen worden blootgesteld aan een relatief hoger niveau concentratie van luchtverontreiniging (RHDHV, 2016; RIVM, 2018a).

Geluid

De niveaus van geluidbelasting zullen in de komende jaren toenemen, en ook het karakter van het geluidlandschap zal veranderen. Dit is het gevolg van de verwachte toenemende bevolkingsdichtheid, voortgaande verstedelijking en groei van het verkeer. Uitbreiding van het vliegverkeer op verschillende plaatsen in Nederland en een toename van het goederentreinverkeer, vooral ‘s nachts, zullen zorgen voor meer geluidhinder, ondanks dat auto’s, vliegtuigen en treinen steeds stiller worden.

De geluidbelasting ten gevolge van wegverkeer neemt toe door de groei van het verkeer en aanleg van nieuwe wegen. Bij auto’s kan er geluidsreductie worden behaald door verbeteringen in bandentechniek, mede onder invloed van EU-normen, en door een groter aandeel elektrische (RHDHV, 2016). Het aantal woningen binnen de 56 en 48 dB Lden contour van de luchthavens neemt als gevolg van vlootvernieuwing (stillere vliegtuigen etc.) af. Echter, door een stijging van de passagiersbewegingen neemt het aantal vluchten en daarbij horende geluidbelasting toe. Door de woningbouwopgave en de verwachte groei van de bevolking in gebieden rondom de luchthavens zal het aantal woningen binnen de geluidscontouren toenemen.

De geluiduitstraling van de industrieterreinen kan afnemen, maar door groei en ontwikkeling van bestaande en nieuwe bedrijventerreinen neemt het aantal geluidgehinderden toe. Daarnaast zorgt de ontwikkeling en uitbreiding van windturbines in de provincie voor een toename van het aantal en de grootte van de windmolens . Grotere windmolens produceren meer energie, maar kunnen ook meer geluidgehinderden geven.

  • 1 De adviesnorm van de World Health Organization (WHO) voor PM10 ligt op 20,0 µg/m3.
  • 2 Bij b.v. biomassa is er nog steeds sprake van uitstoot van emissies met een negatief effect op de luchtkwaliteit.